چشمهايي براي آسمان
چشمهايي براي آسمان
حتي اگر شما چشماني با ديد عالي ۲۰/۲۰، با عينك و لنز طبي يا بدون آنها، داريد شگفتزده خواهيد شد زماني كه بفهميد راهي ساده و بدون درد و كمهزينه براي هرچه بهتر كردن ديد شما در شب وجود دارد: تهيه يك عينك ويژهِ شبهاي رصد! و اگر قصد تصحيح ديدتان را با عملهاي ليزيك داريد و نگران ديدتان در شب هستيد، اين مقالهِ نوآورانه به شما كمك خواهد كرد تصميم آگاهانهاي بگيريد.
عينك ويژهِ رصد
زماني كه به رصد آسمان شب روي آوردم هيچ ابزاري جز يك جفت چشم نداشتم. تماشاي نور و رنگ سحرآميز شفق و فلق و جادوي ستارهها با چشم غير مسلح بر من بسيار اثر گذاشت. اما زماني كه به آسمان نگاه ميكردم، حتي هنگامي كه عينكم را به چشم داشتم، هيچگاه ستارهها را واضح و نقطهاي نميديدم و، بر خلاف تلسكوپ، عينك من پيچ تنظيم وضوح نداشت تا تصوير را بهتر كانوني كنم!
در يك شب رصدي، عينك يكي از همراهانمان را گرفتم و به چشمانم زدم. چشمانم كمي نزديكبين است اما چشمان آن رصدگر آنقدر ضعيف بود كه بدون عينك تقريباً چيزي را نميديد. وقتي عينك را زدم سرم گيج رفت. به سختي ميتوانستم چيزي ببينم اما، زماني كه به آسمان نگاه كردم، متوجه شدم ستارهها روشنتر و واضحتر از پيش شدهاند. ناگهان جرقهاي در ذهنم زد: ممكن است عينك سابق من براي ديد چشمانم در شب چندان مناسب نباشد. از آن زمان بيش از يك دهه طول كشيد تا من سرانجام بتوانم عينكي ويژهِ ديد شب براي چشمان نزديكبينم سفارش دهم و از حداكثر تواناييام در ديد شب استفاده كنم.
چشمانی برای آسمان
در حقيقت، پديدهاي به نام نزديكبيني شبانه (night myopia) در اين ميان دخالت دارد. اين عبارت را نخستين بار از زبان چشم پزشكي نيويوركي به نام بَري سانتيني (Barry Santini) ، كه معالج منجمان بسياري بوده است، شنيدم. او ميگويد نزديكبيني شبانه پديدهاي است كه موجب ميشود چشم انسان در شب تمايل بيشتري به نزديكبيني داشته باشد. اين پديده بود كه موجب ميشد هنگامي كه عينكي قويتر از عينك معمولي خود به چشمانم زدم ستارهها وضوح بيشتري پيدا كنند.
كريت باوِن، چشمپزشكي از دانشگاه كُلورادو كه منجمي آماتور است، نزديكبيني شبانه را به نزديكبيني ابزاري (Instrument Myopia) مربوط ميداند كه هم به لحاظ روانشناسي و هم به لحاظ فيزيولوژي اتفاق ميافتد و سبب ميشود، زماني كه محرك قويِ بينايي وجود ندارد، چشم ما ناخودآگاه بر اجسام نزديك كانوني كند. باوِن اضافه ميكند، از آنجايي كه توانايي ديد نزديك بيشتر افراد با افزايش سنّ ضعيف ميشود، نزديكبيني شبانه نيز با افزايش سنّ كاهش مييابد. به همين سبب برخي منجمان آماتور ميانسال و پير به وضوح مشاهده كردهاند كه نزديكبيني شبانه چشمانشان كاهش يافته است. باون ميگويد كاهش ۵/۰ يا ۷۵/۰ ديد از روز به شب امري طبيعي است؛ او حتي گاهي براي بيماران خود عينك ويژهِ رانندگي در شب تجويز ميكند.
استاد چشم پزشكي از دانشگاه اينديانا خطاي رنگي چشم را مقصر ميداند. او ميگويد كه چشم انسان رنگهاي مختلف نور را در فواصل مختلفي از قرنيه چشم كانوني ميكند. علاوهبر آن، سلولهاي استوانهاي، كه در پيرامون شبكيه قرار دارند و بخش اعظم بينايي در شب را بر عهده دارند، به نور كمي آبيتر از آنچه سلولهاي مخروطي -كه در وسط شبكيهاند و ديد روز بر عهده آنهاست- به آن حساساند، حساسيت دارند. گرچه اختلاف طول موج قُلهِ حساسيت سلولهاي استوانهاي و مخروطي چشم حداكثر به ۵۰ نانومتر (تقريباً ۱/۰ طول موج نور زرد) ميرسد، همين مقدار كم، زماني كه با خطاي رنگي ذاتي چشم تركيب شود، ميتواند ۵/۰ ديوپتر نزديكبيني شبانه به وجود آورد.
نظريه سوم متعلق به دو دانشمندي است كه به چشم به ديد ابزاري اپتيكي نگاه ميكنند. آنها علت نزديكبيني شبانه را در خطاي كروي چشم ميدانند. خطاي كروي زماني افزايش مييابد كه مَردمك چشم كاملاً باز شود؛ پديدهاي كه در شب و در نورِ كم رخ ميدهد. پرتوهايي كه از لبهِ عدسي چشم ميگذرند، به علت خطاي كروي عدسي چشم، در فاصلهاي دورتر از پرتوهايي كه از مركز مردمك گذشتهاند، كانوني ميشوند.
مقاله کامل "چشمهايي براي آسمان" را در ماهنامه نجوم شماره ۱۷۱ (خرداد ۱۳۸۶) بخوانید.
